{"id":776,"date":"2025-03-31T18:29:28","date_gmt":"2025-03-31T18:29:28","guid":{"rendered":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/?p=776"},"modified":"2025-05-30T13:33:15","modified_gmt":"2025-05-30T13:33:15","slug":"usaq-ve-yeniyetmelerde-autist-elametleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/?p=776","title":{"rendered":"U\u015eAQ V\u018f YEN\u0130YETM\u018fL\u018fRD\u018f AUT\u0130ST \u018fLAM\u018fTL\u018fR\u0130"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\">Tahir Abbaszad\u0259<br>G\u0259nc\u0259 D\u00f6vl\u0259t Universiteti,<br>E-mail: tairaghazade777@gmail.com<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-left wp-block-paragraph\"><strong>Abstract.<\/strong>&nbsp;The researcher finds that autism is a slowdown in disease or development, which begins early childhood and leads to life-long, mental and social development disorders. The most common features of autism are the lack of social interaction, lack of language and communication capabilities, repetitive behaviors, and excessive loyalty. However, this syndrome does not have significant physical characteristics. Autistic features are commonly seen in children with autistic disorder, and can be seen in every autistic child.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-left wp-block-paragraph\"><strong>Keywords:<\/strong>\u00a0<em>\u0430utism, cognitive factors, mental and social development disorders, social deficiencies, autism diagnosis.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-left wp-block-paragraph\">Tan\u0131nm\u0131\u015f Az\u0259rbaycan psixoloqu, professor Ramiz \u018fliyev g\u00f6st\u0259rir ki, psixi prosesl\u0259rin d\u0259rinliyini \u0259ks etdir\u0259n uydurulmu\u015f fantastik al\u0259m b\u0259zi insanlarda t\u0259dric\u0259n t\u0259f\u0259kk\u00fcr\u00fc \u015f\u0259rtl\u0259ndir\u0259n amil\u0259 \u00e7evrilir. Bu hadis\u0259y\u0259 autistik t\u0259f\u0259kk\u00fcr deyilir. \u201cAutizm \u015f\u0259xsi hissl\u0259r\u0259 el\u0259 d\u0259rind\u0259n alud\u0259 olmaqd\u0131r ki, reall\u0131q hissi itir, onunla \u0259laq\u0259 k\u0259silir, \u0259trafdak\u0131larla \u00fcn-siyy\u0259t\u0259 maraq azal\u0131r. Autistik t\u0259f\u0259kk\u00fcr arzular\u0131n x\u0259yal\u0259n \u201crealla\u015fmas\u0131d\u0131r\u201d; g\u0259lincikl\u0259 oynayan q\u0131z xo\u015fb\u0259xt ana, o\u011flan general olur. X\u0259yal\u0259n xo\u015fb\u0259xt g\u00fcnl\u0259r ya\u015fan\u0131l\u0131r. Yuxuda is\u0259 \u0259n gizli arzular \u201ch\u0259yata ke\u00e7ir\u201d (3, s.202). R.\u0130.\u018fliyev g\u00f6st\u0259rir ki, autistik t\u0259f\u0259kk\u00fcr re-al h\u0259yata t\u0259sir etm\u0259k imkan\u0131nda deyil, y\u0259ni o, qeyri-m\u0259hsuldar fantaziyad\u0131r. Autistik t\u0259f\u0259kk\u00fcr psixi reall\u0131\u011f\u0131n, arzu, motiv, meyil, emosional reaksiyan\u0131n kompleks t\u0259sirind\u0259n yaran\u0131r v\u0259 insan\u0131n psixi v\u0259ziyy\u0259tini \u0259ks etdirir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Autizmin \u0259n \u00fcmumi xarakteristikas\u0131 aras\u0131nda sosial qar\u015f\u0131l\u0131ql\u0131 \u0259laq\u0259l\u0259rd\u0259, dil v\u0259 \u00fcnsiyy\u0259t bacar\u0131qlar\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131q, t\u0259krarlanan davran\u0131\u015flar, eyniliy\u0259 h\u0259ddind\u0259n \u00e7ox ba\u011fl\u0131l\u0131q kimi x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r yer almaqdad\u0131r. Buna baxmayaraq, bu sindromun n\u0259z\u0259r\u0259\u00e7arpan fiziki x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri yoxdur. Autistik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r \u00fcmumi m\u0259nada autistik pozuntusu olan u\u015faqlarda m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmaqla yana\u015f\u0131, h\u0259r autist u\u015faqda bir c\u00fcr t\u0259zah\u00fcr ed\u0259 bil\u0259r. \u018fvv\u0259ll\u0259r z\u0259nn edildiyi kimi, autizmin u\u015fa\u011f\u0131n sevgi m\u0259hrumlu\u011fu, \u00fcnsiyy\u0259t \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131, ya da u\u015fa\u011f\u0131n ke\u00e7mi\u015f ya\u015fant\u0131larla \u0259laq\u0259li emosional probleml\u0259r\u0259 ba\u011fl\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilmi\u015fdir. Son ill\u0259rd\u0259 autizmin t\u0259dqiqi il\u0259 m\u0259\u015f\u011ful olan aliml\u0259r onun geni\u015f \u0259hat\u0259li bir inki\u015faf pozuntusu oldu\u011fu m\u00f6vqeyini daha \u00e7ox ir\u0259li s\u00fcr\u00fcr v\u0259 autist u\u015faqlar\u0131n sosial \u0259laq\u0259 yaratmaq, \u00fcnsiyy\u0259t bacar\u0131qlar\u0131 v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131q f\u0259aliyy\u0259tl\u0259rind\u0259 m\u0259hdudlu\u011fun oldu\u011funu ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrl\u0259r. Dig\u0259r qrupa aid olunan pedaqoq v\u0259 psixoloqlar hesab edirl\u0259r ki, u\u015faqlar\u0131n sosial \u00fcnsiyy\u0259t bacar\u0131qlar\u0131 autizm diaqnozunu t\u0259yin ed\u0259n faktorlardan \u0259n \u0259sas\u0131d\u0131r. Bu u\u015faqlar\u0131n h\u0259m sad\u0259, h\u0259m d\u0259 kompleks sosial \u00fcnsiyy\u0259t bacar\u0131qlar\u0131 ya\u015f\u0131dlar\u0131na nisb\u0259t\u0259n daha l\u0259ng inki\u015faf edir. Normal inki\u015faf ed\u0259n u\u015faqlar bir \u00e7ox sosial bacar\u0131qlar\u0131 ba\u015fqalar\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 t\u0259qlid ed\u0259r\u0259k \u00f6yr\u0259nirl\u0259r. Bunun \u0259ksin\u0259, autist u\u015faqlar\u0131n t\u0259qlid etm\u0259k bacar\u0131\u011f\u0131 inki\u015faf etm\u0259diyind\u0259n sosial bacar\u0131qlar\u0131 bu \u00fcsulla \u00f6yr\u0259nm\u0259l\u0259rind\u0259 d\u0259 m\u0259hdudiyy\u0259tl\u0259r \u00f6z\u00fcn\u00fc g\u00f6st\u0259rir. Autist u\u015faqlarda t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fcn z\u0259if olmas\u0131 s\u0259b\u0259bind\u0259n sosial-rollu oyun oynamaq bacar\u0131qlar\u0131 da inki\u015faf etmir. Autizm \u00f6m\u00fcr boyu davam ed\u0259n bir hald\u0131r. Sosial inki\u015faf geriliyi olan autist in-sanlar normal ya\u015f\u0131dlar\u0131 il\u0259 sosial \u00fcnsiyy\u0259t yaratmaqda \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kirl\u0259r. Onlar reall\u0131qda ba\u015f ver\u0259nl\u0259ri anlamaqda v\u0259 ifad\u0259 etm\u0259kd\u0259 \u00e7\u0259tinlik \u00e7\u0259kir, dig\u0259r insanlarla g\u00f6z kontakt\u0131 qurmaqdan qa\u00e7\u0131rlar. \u00dcnsiyy\u0259t\u0259 girm\u0259y\u0259 c\u0259hd etmirl\u0259r. Qucaqlanma\u011fa v\u0259 g\u00f6z kontakt\u0131 qurma\u011fa qar\u015f\u0131 reaksiyas\u0131zd\u0131rlar v\u0259 b\u0259z\u0259n bunlara m\u0259nfi reaksiya verirl\u0259r. Bu u\u015faqlarda sosial g\u00fcl\u00fcms\u0259m\u0259 \u00e7ox gec inki\u015faf ed\u0259 bil\u0259r. Autist u\u015faqlar dig\u0259r insanlardan m\u0259qs\u0259dl\u0259rin\u0259 \u00e7atmaq \u00fc\u00e7\u00fcn bir vasit\u0259, bir \u0259\u015fya kimi istifad\u0259 ed\u0259 bil\u0259rl\u0259r. Autist u\u015faqlar\u0131n \u00e7oxu s\u00f6zl\u0259rd\u0259n olduqca az istifad\u0259 edirl\u0259r. Eyni zamanda, dili \u00fcnsiyy\u0259t va-sit\u0259si kimi istifad\u0259 etm\u0259zl\u0259r. Autist insanlar h\u0259r sah\u0259d\u0259, el\u0259c\u0259 d\u0259 sosial sah\u0259d\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 m\u0259xsus bir inki\u015faf ke\u00e7irl\u0259r. Bu inki\u015faf\u0131 ya\u015f d\u00f6vrl\u0259ri \u015f\u0259klind\u0259 ara\u015fd\u0131rmaq m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu inki\u015faf\u0131n gedi\u015fini a\u015fa\u011f\u0131dak\u0131 d\u00f6vrl\u0259r\u0259 ay\u0131rmaq olar: k\u00f6rp\u0259lik d\u00f6vr\u00fc m\u0259kt\u0259b\u0259q\u0259d\u0259r d\u00f6vr, ki\u00e7ik m\u0259kt\u0259b ya\u015f d\u00f6vr\u00fc, yeniyetm\u0259lik d\u00f6vr\u00fc, yetkinlik d\u00f6vr\u00fc. K\u00f6rp\u0259lik d\u00f6vr\u00fc. Autist u\u015faqlar\u0131n k\u00f6rp\u0259lik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259ki fiziki inki\u015faf\u0131 ya\u015f\u0131dlar\u0131ndan f\u0259rqli deyil. Yuxu v\u0259 qidalanma probleml\u0259rinin olmas\u0131na baxmayaraq \u00fcmumi ink-i\u015faflar\u0131 \u0259sas\u0259n normald\u0131r. H\u0259l\u0259 d\u0259 tam olaraq m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirilm\u0259mi\u015fdir ki, hans\u0131 s\u0259b\u0259bd\u0259n autizmin \u0259lam\u0259tl\u0259rinin q\u0131sa bir m\u00fcdd\u0259t \u0259rzind\u0259 meydana \u00e7\u0131x\u0131r, b\u0259zi u\u015faqlar-da y\u00fcng\u00fcl autizm \u0259lam\u0259tl\u0259rinin getdikc\u0259 daha da a\u011f\u0131rla\u015fmas\u0131 ba\u015f verir. Autist u\u015faqlar onlara yax\u0131nla\u015fan adamlara \u0259h\u0259miyy\u0259t vermir, bax\u0131\u015flar\u0131 bo\u015f v\u0259 m\u0259nas\u0131z olur. Bir ya\u015f\u0131n sonlar\u0131nda onlar\u0131 qucaqlamaq, \u0259zizl\u0259m\u0259k ist\u0259y\u0259nd\u0259 reaksiyas\u0131z qalmalar\u0131, \u0259trafdak\u0131 s\u0259sl\u0259r\u0259, cisiml\u0259r\u0259 v\u0259 insanlara qar\u015f\u0131 maraqs\u0131z olmalar\u0131 ail\u0259nin diqq\u0259tini \u00e7\u0259km\u0259y\u0259 ba\u015flay\u0131r. K\u00f6rp\u0259nin bu davran\u0131\u015flar\u0131 valideynl\u0259rd\u0259 u\u015faqlar\u0131n\u0131n \u0259qli gerilik oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u0259 bil\u0259r. Bu \u0259lam\u0259tl\u0259r\u0259 \u0259lav\u0259 olaraq autistik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r g\u00f6st\u0259r\u0259n k\u00f6rp\u0259l\u0259rin g\u00f6z qaba\u011f\u0131ndan it\u0259n \u0259\u015fyan\u0131 axtarmad\u0131qlar\u0131 v\u0259 ist\u0259kl\u0259rini ifad\u0259 etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn i\u015far\u0259 barma\u011f\u0131 il\u0259 bir \u015feyi g\u00f6st\u0259rm\u0259dikl\u0259ri m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmu\u015fdur. Normal bir k\u00f6rp\u0259 ilk \u00fc\u00e7 ayl\u0131qda anas\u0131na bax\u0131r, anas\u0131 onunla dan\u0131\u015fark\u0259n g\u00fc-l\u00fcms\u0259y\u0259r, q\u0131\u011f\u0131ldayar. Daha sonrak\u0131 aylarda is\u0259 h\u0259r f\u00fcrs\u0259td\u0259 quca\u011fa al\u0131nmaq \u00fc\u00e7\u00fcn qol-lar\u0131n\u0131 qald\u0131rar, insanlarla \u00fcnsiyy\u0259t\u0259 girm\u0259kd\u0259n xo\u015fu g\u0259l\u0259r. T\u0259k qald\u0131qda is\u0259 a\u011flay\u0131r, \u0259s\u0259bil\u0259\u015firl\u0259r. Lakin autist u\u015faqlarda bunlar\u0131n tam \u0259ksin\u0259 quca\u011fa al\u0131nma\u011fa qar\u015f\u0131 big-an\u0259lik, quca\u011fa al\u0131nd\u0131qda narahat olma v\u0259 s. kimi hallar m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmaqdad\u0131r. Au-tist k\u00f6rp\u0259l\u0259r, \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 \u0259trafdak\u0131larla ad\u0259t\u0259n \u00fcnsiyy\u0259td\u0259n qa\u00e7\u0131r, insanlar\u0131n dan\u0131\u015f\u0131qlar\u0131na reaksiya vermirl\u0259r. Onlar insanlarla g\u00f6z kontakt\u0131 qurmaq ist\u0259mir, \u00e7ox uzun m\u00fcdd\u0259t bo\u015f, m\u0259nas\u0131z bax\u0131\u015flarla otura bil\u0259rl\u0259r. Bu k\u00f6rp\u0259l\u0259r, \u0259trafdak\u0131 insanlara oldu\u011fu q\u0259d\u0259r, \u0259\u015fyalara qar\u015f\u0131 da maraq g\u00f6st\u0259rmirl\u0259r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u018ftraf\u0131ndak\u0131 s\u0259sl\u0259r\u0259, cisiml\u0259r\u0259, heyvanlara reaksiya vermirl\u0259r. M\u0259kt\u0259b\u0259q\u0259d\u0259r d\u00f6vr \u2013 iki-alt\u0131 ya\u015f aras\u0131nda olan autist u\u015faqlar, normal populyasiyaya nisb\u0259t\u0259n daha q\u0131sa boylu olurlar. M\u0259kt\u0259b\u0259q\u0259d\u0259r d\u00f6vrd\u0259 bu u\u015faqlar aktiv d\u0259yi\u015fiklikl\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 h\u0259ddind\u0259n art\u0131q tez reaksiya verirl\u0259r. Autizm x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259ri bu d\u00f6vrd\u0259 daha da diqq\u0259t\u0259 \u00e7arp\u0131r. Oyun qurmaqda, h\u0259mya\u015f\u0131dlar\u0131 il\u0259 \u0259m\u0259kda\u015fl\u0131q etm\u0259kd\u0259 \u00e7\u0259tinlikl\u0259ri oldu\u011fu n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arpmaqdad\u0131r. H\u0259r\u0259k\u0259tl\u0259ri t\u0259qlid etm\u0259k, ki\u00e7ik motor bacar\u0131qlar\u0131 t\u0259l\u0259b ed\u0259n k\u0259sm\u0259k, yap\u0131\u015fd\u0131rmaq, yaz\u0131 yazmaq kimi bacar\u0131qlar\u0131 m\u0259hduddur. Oyuncaqlarla m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 oynaya bilmirl\u0259r. Bel\u0259 ki, bir oyuncaq ma\u015f\u0131n\u0131 s\u00fcrm\u0259k \u0259v\u0259zin\u0259, onu t\u0259rsin\u0259 \u00e7evirib saatlarla t\u0259k\u0259rini f\u0131rlada bil\u0259rl\u0259r. K\u00f6rp\u0259lik d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 edil\u0259n sosial \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131qlar, \u0259traf m\u00fchit\u0259 qar\u015f\u0131 maraqs\u0131z olmalar\u0131 bu d\u00f6vrd\u0259 daha n\u0259z\u0259r\u0259\u00e7arpan hala g\u0259lir. \u018ftraf\u0131ndak\u0131 insanlar\u0131n v\u0259 valideynl\u0259rin \u00fcz\u00fcn\u0259 baxmamaq, dem\u0259k olar, h\u0259r autist u\u015fa\u011f\u0131n x\u00fcsusiyy\u0259tidir. \u0130nsanlar\u0131n g\u00f6zl\u0259rin\u0259 baxmamaqlar\u0131 v\u0259 ya bir anl\u0131q deyil\u0259 bil\u0259c\u0259k d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 q\u0131sa bax\u0131\u015flardan sonra d\u0259rhal g\u00f6zl\u0259rini qa\u00e7\u0131rtmalar\u0131 diqq\u0259ti \u00e7\u0259kir. Tamamil\u0259 \u00f6zl\u0259rin\u0259 aid bir d\u00fcnyada ya\u015fay\u0131rm\u0131\u015f kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n bu u\u015faqlar, \u0259traflar\u0131nda ba\u015f ver\u0259n hadis\u0259l\u0259r\u0259 qar\u015f\u0131 tamamil\u0259 bigan\u0259dirl\u0259r. \u00c7a\u011f\u0131rd\u0131qda reaksiya vermir, onunla dan\u0131\u015fark\u0259n dinl\u0259mirmi\u015f kimi g\u00f6rs\u0259nirl\u0259r. K\u00f6rp\u0259likd\u0259 oldu\u011fu kimi fiziki t\u0259masdan qa\u00e7\u0131rlar. M\u0259kt\u0259b\u0259q\u0259d\u0259r d\u00f6vr u\u015faqlar\u0131n x\u0259yal g\u00fcc\u00fc v\u0259 yarad\u0131c\u0131l\u0131qlar\u0131n\u0131n inki\u015faf\u0131n\u0131n \u0259n y\u00fcks\u0259k s\u0259viyy\u0259d\u0259 oldu\u011fu d\u00f6vrd\u00fcr. Bu d\u00f6vrd\u0259 u\u015faqlar oyun oynamaqdan doymazlar. Ancaq autist u\u015faqlarda x\u0259yal g\u00fcc\u00fcn\u00fcn yet\u0259rsizliyin\u0259 ba\u011fl\u0131 olaraq yarad\u0131c\u0131 v\u0259 sosial oyunlar oynamaq bacar\u0131\u011f\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 edilir. Bir oyuncaqla m\u0259qs\u0259din\u0259 uy\u011fun olaraq oynam\u0131rlar. M\u0259s\u0259l\u0259n, oyuncaq bir ma\u015f\u0131nla oynayark\u0259n onu h\u0259qiqi bir ma\u015f\u0131n modeli, \u00f6z\u00fcn\u00fc d\u0259 h\u0259min ma\u015f\u0131n\u0131n s\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fc olaraq t\u0259s\u0259vv\u00fcr etm\u0259zl\u0259r. B\u0259z\u0259n yaln\u0131z ma\u015f\u0131n\u0131n t\u0259k\u0259rl\u0259ri, b\u0259z\u0259n d\u0259 onun \u00e7\u0131xard\u0131\u011f\u0131 s\u0259sl\u0259 maraqlanarlar. \u00dc\u00e7-be\u015f ya\u015f d\u00f6vr\u00fc autistik x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259rin \u0259n diqq\u0259t\u0259\u00e7arpan d\u00f6vr\u00fcd\u00fcr. Bu ya\u015f d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 u\u015faqda nitq tam formala\u015f\u0131r, sosial \u015f\u0259rait\u0259 adaptasiya gedir. Oyun, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 sosial-rollu oyun apar\u0131c\u0131 f\u0259aliyy\u0259t n\u00f6v\u00fcn\u0259 \u00e7evrilir. K\u00f6rp\u0259lik d\u00f6vr\u00fcn\u0259 nisb\u0259t\u0259n sosial bacar\u0131qlar bu d\u00f6vrd\u0259 daha yax\u015f\u0131 formala\u015f\u0131r. Autizmin sosial inki\u015faf geriliyi oldu\u011fu bilinm\u0259kd\u0259dir. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 autizm diaqnozunun qoyulmas\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcn bu d\u00f6vr \u00e7ox \u0259h\u0259miyy\u0259tlidir. Bel\u0259 ki, bu d\u00f6vrd\u0259 sosial inki\u015faf geriliyini ayd\u0131n m\u00fc\u015fahid\u0259 etm\u0259k v\u0259 autizmi dig\u0259r probleml\u0259rd\u0259n ay\u0131rmaq daha asan olur. Ki\u00e7ik m\u0259kt\u0259b ya\u015f\u0131 d\u00f6vr\u00fc. Autist u\u015faqlar bu d\u00f6vrd\u0259 m\u0259hdud \u015f\u0259kild\u0259 olsa da, \u0259traf\u0131na v\u0259 ya\u015f\u0131dlar\u0131na maraq g\u00f6st\u0259rm\u0259y\u0259 ba\u015flaya bil\u0259rl\u0259r. \u00dc\u00e7 ya\u015f\u0131nda ik\u0259n b\u0259nz\u0259r x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r\u0259 malik iki autist u\u015faqda m\u0259kt\u0259b d\u00f6vr\u00fcn\u0259 g\u0259ldikd\u0259 f\u0259rqli x\u00fcsusiyy\u0259tl\u0259r m\u00fc\u015fahid\u0259 etm\u0259k olar. Bel\u0259 ki, m\u0259kt\u0259b d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 bu u\u015faqlardan biri dili \u00fcnsiyy\u0259t vasit\u0259si kimi he\u00e7 istifad\u0259 etm\u0259diyi halda, dig\u0259ri dan\u0131\u015fma\u011fa ba\u015flaya bil\u0259r. Lakin bu nitq ad\u0259t\u0259n m\u0259qs\u0259dli \u015f\u0259kild\u0259 olmur v\u0259 autist u\u015faqlar bu nitqd\u0259n istifad\u0259 ed\u0259r\u0259k \u0259traf\u0131ndak\u0131 insanlarla sosial \u00fcnsiyy\u0259t\u0259 gir\u0259 bilmirl\u0259r. Onlar\u0131n nitqi m\u0259qs\u0259dsiz \u015f\u0259kild\u0259 olur v\u0259 \u0259ks\u0259r hallarda exolaliya \u015f\u0259klind\u0259 t\u0259zah\u00fcr ed\u0259r. Autist u\u015faqlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti \u015f\u0259xs \u0259v\u0259zlikl\u0259rind\u0259n d\u00fczg\u00fcn istifad\u0259 ed\u0259 bilmirl\u0259r. Bel\u0259 ki, \u00f6zl\u0259ri haqq\u0131nda \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir \u015f\u0259xsd\u0259n dan\u0131\u015f\u0131rm\u0131\u015f kimi b\u0259hs edirl\u0259r. M\u0259s\u0259l\u0259n, \u201cm\u0259n g\u0259lir\u0259m\u201d ifad\u0259si \u0259v\u0259zin\u0259 \u201co g\u0259lir\u201d deyirl\u0259r. Yeniyetm\u0259lik d\u00f6vr\u00fc. Autist u\u015faqlar yeniyetm\u0259lik d\u00f6vr\u00fcn\u00fc ya\u015f\u0131dlar\u0131 kimi ke\u00e7irirl\u0259r. Onlar\u0131n \u0259ks\u0259riyy\u0259ti bu d\u00f6vr\u00fc b\u00f6y\u00fck probleml\u0259r ya\u015famadan ke\u00e7irirl\u0259r. Bu d\u00f6vr\u00fcn b\u0259zi autist u\u015faqlar\u0131n inki\u015faf\u0131na m\u00fcsb\u0259t t\u0259sir etdiyi halda, b\u0259zi autist u\u015faqlar\u0131n inki\u015faf\u0131na m\u0259nfi t\u0259sir etdiyi m\u00fc\u015fahid\u0259 olunmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bel\u0259 ki, b\u0259zi autist u\u015faqlarda a\u011f\u0131rla\u015fma, y\u0259ni inki\u015fafda geril\u0259m\u0259 olmu\u015fdur. Bu geril\u0259m\u0259 sosial m\u00fcnasib\u0259tl\u0259r\u0259 t\u0259sir etm\u0259kl\u0259 yana\u015f\u0131, b\u0259zi hallarda nitqin itm\u0259si v\u0259 akademik bacar\u0131qlarda n\u0259z\u0259r\u0259 \u00e7arpan gerilikl\u0259 t\u0259zah\u00fcr edir. B\u0259zi hallarda bu d\u00f6vrd\u0259 autist yeniyetm\u0259l\u0259r \u00f6z v\u0259ziyy\u0259tl\u0259rini d\u0259rk edirl\u0259r v\u0259 bunun n\u0259tic\u0259sind\u0259 onlarda depressiya hal\u0131 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunur. Yetkinlik d\u00f6vr\u00fc. Autist insanlar\u0131n \u00e7ox az qismi yetkinlik d\u00f6vr\u00fcn\u00fc normal yetkinl\u0259r kimi ke\u00e7irirl\u0259r. \u018fks\u0259r hiss\u0259si is\u0259 a\u011f\u0131r bir \u015f\u0259kild\u0259 h\u0259yatlar\u0131na davam edirl\u0259r. Bu d\u00f6vrd\u0259 autist insanlar\u0131n b\u0259zil\u0259ri \u00f6zl\u0259rini \u0259traf m\u00fchitd\u0259n t\u0259crid edirl\u0259r. Autizmin v\u0259 ya autistik yaln\u0131zl\u0131\u011f\u0131n b\u00fct\u00fcn \u0259lam\u0259tl\u0259rini n\u00fcmayi\u015f etdirirl\u0259r. \u0130nsanlardan uzaqla\u015f\u0131r, t\u0259nhal\u0131\u011f\u0131 \u00fcst\u00fcn tuturlar. Bu insanlar saatlarla otaqda t\u0259kba\u015f\u0131na qala bil\u0259rl\u0259r. Bel\u0259 v\u0259ziyy\u0259td\u0259 narahat edilm\u0259k ist\u0259mirl\u0259r. T\u0259k qalmamaq \u00fc\u00e7\u00fcn m\u0259cbur edildikd\u0259 \u00e7\u0259tinlik yaratmazlar, ancaq t\u0259kba\u015f\u0131na burax\u0131ld\u0131qda da \u00f6yr\u0259ndikl\u0259rini unudarlar. \u0130nki\u015faflar\u0131 dayanar, h\u0259tta geril\u0259m\u0259 m\u00fc\u015fahid\u0259 olunar. Autist u\u015fa\u011f\u0131n erk\u0259n diaqnozu v\u0259 erk\u0259n m\u00fcdaxil\u0259 u\u015fa\u011f\u0131n daha s\u00fcr\u0259tli inki\u015faf\u0131n\u0131 t\u0259min edir. Autist bir u\u015fa\u011fa n\u0259 q\u0259d\u0259r erk\u0259n ya\u015fda diaqnoz qoyularsa v\u0259 ehtiyac\u0131 olan x\u00fcsusi t\u0259hsil\u0259 n\u0259 q\u0259d\u0259r tez ba\u015flanarsa, h\u0259yat bacar\u0131qlar\u0131na qovu\u015fmaq \u015fans\u0131 da o q\u0259d\u0259r \u00e7oxalar.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center wp-block-paragraph\">\u0130stifad\u0259 olunmu\u015f \u0259d\u0259biyyat \/ References<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 1. Abbasov A.N. Pedaqogika: D\u0259rs v\u0259saiti. Bak\u0131: M\u00fct\u0259rcim, 2010.<\/em><br><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 2. \u018fliyev R.\u0130. Psixologiya. D\u0259rs v\u0259saiti: Bak\u0131: Nurlan, 2008.<\/em><br><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 3. \u018fliyev R.\u0130. M\u0259kt\u0259b\u0259 psixoloji xidm\u0259tin aktual m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259ri. Bak\u0131: Nurlan, 2004.<\/em><br><em>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 4. \u018flizad\u0259 \u018f.\u018f., \u018flizad\u0259 H.\u018f. Yeni pedaqoji t\u0259f\u0259kk\u00fcr: psixopedaqogikaya giri\u015f. Bak\u0131: ADPUnun m\u0259tb\u0259\u0259si, 2008.<\/em><br>         <em>5. Q\u0259hr\u0259manova Q.H. G\u0259ncl\u0259rin sosialla\u015fmas\u0131nda f\u0259aliyy\u0259t v\u0259 \u015f\u0259xsiyy\u0259tl\u0259raras\u0131 m\u00fcnasib\u0259tl\u0259rin rolu. Bak\u0131: Elm v\u0259 t\u0259hsil, 2013.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Tahir Abbaszad\u0259G\u0259nc\u0259 D\u00f6vl\u0259t Universiteti,E-mail: tairaghazade777@gmail.com Abstract.&nbsp;The researcher finds that autism is a slowdown in disease or development, which begins early childhood and leads to life-long,&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":840,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[34],"tags":[],"class_list":["post-776","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-ie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/776","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=776"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/776\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/840"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=776"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=776"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=776"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}