{"id":768,"date":"2025-03-31T18:11:27","date_gmt":"2025-03-31T18:11:27","guid":{"rendered":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/?p=768"},"modified":"2025-05-30T13:34:04","modified_gmt":"2025-05-30T13:34:04","slug":"celaliyye-povestinde-tarixi-ve-bedii-gercekliyin-inikasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/?p=768","title":{"rendered":"\u201cC\u018fLAL\u0130YY\u018f\u201d POVEST\u0130ND\u018f TAR\u0130X\u0130 V\u018f B\u018fD\u0130\u0130 GER\u00c7\u018fKL\u0130Y\u0130N \u0130N\u0130KASI"},"content":{"rendered":"\n<p class=\"has-text-align-center\">Ayna Babazad\u0259<br>X\u0259z\u0259r Universiteti,<br>E-mail: babazade-ayna@mail.ru<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-left\"><strong>Abstract.<\/strong>&nbsp;In the historical novel \u201cJalaliyya\u201d by Aziza Jafarzadeh, the events take place during a period when the state of Atabeyans, which emerged in the twelfth century, began gradually weaken and collapse, while the local feudal conflicts continued and foreign policy was not properly conducted. The author had carried out extensive research before writing her work. At some points, the author presented some events originally and sometimes based on her artistic (literary) imagination..<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-left\"><strong>Keywords:<\/strong>\u00a0<em>historical novel, Jalalie, artistic reality, diplomacy of marriage.<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-left\">\u018fziz\u0259 C\u0259f\u0259rzad\u0259 tarixi s\u0259pkili n\u0259sr \u0259s\u0259rl\u0259ri yazmaq \u0259n\u0259n\u0259sini davam etdir\u0259r\u0259k 1981-ci ild\u0259 \u201cC\u0259laliyy\u0259\u201d povestini yazd\u0131. M\u00f6vzusu tarixd\u0259n g\u00f6t\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f povest\u0259 zamanla \u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnaslar\u0131n, t\u0259nqid\u00e7il\u0259rin m\u00f6vqeyi f\u0259rqli olmu\u015f, haql\u0131 v\u0259 haqs\u0131z iradlara m\u0259ruz qalm\u0131\u015fd\u0131. B\u0259zi t\u0259nqid\u00e7il\u0259r tarixi m\u00f6vzudan qaynaqlanan bir \u0259s\u0259ri oxuyark\u0259n orada i\u015fl\u0259nmi\u015f tarixi faktlar\u0131, n\u0259d\u0259ns\u0259, oldu\u011fu kimi g\u00f6rm\u0259k ist\u0259yirdil\u0259r. \u018fslind\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n \u00f6z m\u00f6vqeyini bildirm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn b\u0259dii t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u0259 \u0259saslanmas\u0131 tamamil\u0259 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. \u018fs\u0259rd\u0259 b\u0259zi faktlar\u0131n tarixi reall\u0131\u011fa uy\u011fun olaraq verilm\u0259m\u0259si yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n i\u015fl\u0259diyi m\u00f6vzuya nab\u0259l\u0259dliyind\u0259n ir\u0259li g\u0259lmir. \u018fksin\u0259 \u018f.C\u0259f\u0259rzad\u0259 \u0259n\u0259n\u0259sin\u0259 sadiq qalaraq d\u00f6vr\u00fcn tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rin\u0259 m\u00fcraci\u0259t etmi\u015f, yaln\u0131z ara\u015fd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 tarixi materiallara daha d\u0259rind\u0259n b\u0259l\u0259d olduqdan sonra \u0259s\u0259ri yazmaq q\u0259rar\u0131na g\u0259lmi\u015fdi. \u018fs\u0259rin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131nda buna bir i\u015far\u0259 olunur, bel\u0259 ki, yaz\u0131\u00e7\u0131 ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n povesti yazmazdan \u0259vv\u0259l h\u0259l\u0259 50-ci ill\u0259rd\u0259 g\u0259zdiyi Nax\u00e7\u0131van torpaqlar\u0131n\u0131 bir daha g\u00f6rm\u0259k q\u0259rar\u0131na g\u0259ldiyini, bir \u00e7ox yerl\u0259ri: m\u00fcq\u0259dd\u0259s kitab\u0131m\u0131z Qurani-K\u0259rimd\u0259 d\u0259 ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n \u018fshabi-K\u0259hfi, x\u00fcsus\u0259n d\u0259 Xan\u0259gah k\u0259ndini, heyr\u0259tamiz g\u00f6z\u0259lliy\u0259 malik olan \u0259z\u0259m\u0259tli \u018flinc\u0259 qalas\u0131n\u0131 t\u0259krar\u0259n g\u0259zdiyini bildirir (el\u0259c\u0259 d\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n arxivind\u0259 \u201cC\u0259laliyy\u0259\u201d povesti il\u0259 \u0259laq\u0259dar qeydl\u0259ri aras\u0131nda bu s\u0259yah\u0259t qeydg\u00fcnd\u0259liyi d\u0259 yer al\u0131r (1). Onu da qeyd ed\u0259k ki, yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n o\u011flunun dediyin\u0259 g\u00f6r\u0259, \u018f.C\u0259f\u0259rzad\u0259y\u0259 bu m\u00f6vzunu akademik Ziya B\u00fcnyadov vermi\u015f v\u0259 i\u015fl\u0259nm\u0259 z\u0259ruriliyini x\u00fcsusi qeyd ed\u0259r\u0259k rus dilin\u0259 t\u0259rc\u00fcm\u0259 etdiyi \u018fn-N\u0259s\u0259vinin C\u0259lal\u0259ddin Mankburn\u0131n\u0131n h\u0259yat\u0131ndan b\u0259hs ed\u0259n kitab\u0131n\u0131 h\u0259diyy\u0259 etmi\u015fdi. Ad\u0131 \u00e7\u0259kil\u0259n h\u0259min kitab \u018f.C\u0259f\u0259rzad\u0259nin ev muzeyind\u0259 saxlan\u0131l\u0131r. Povestd\u0259 hadis\u0259l\u0259r XII \u0259srd\u0259 yaranan Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin getdikc\u0259 z\u0259ifl\u0259m\u0259y\u0259 v\u0259 \u00e7\u00f6km\u0259y\u0259 ba\u015flad\u0131\u011f\u0131, h\u0259m\u00e7inin yerli feodallar\u0131n \u00e7\u0259ki\u015fm\u0259l\u0259rinin davam etdiyi, xarici siyas\u0259tinin d\u00fczg\u00fcn apar\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6vrd\u0259 c\u0259r\u0259yan edir. \u018fs\u0259rd\u0259 maraql\u0131 s\u00fcjet x\u0259tti il\u0259 yana\u015f\u0131, yaz\u0131\u00e7\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n m\u0259har\u0259tl\u0259 i\u015fl\u0259nmi\u015f m\u00fcxt\u0259lif h\u0259yat l\u00f6vh\u0259l\u0259ri d\u0259 vard\u0131r. Yaz\u0131\u00e7\u0131 bu d\u0259f\u0259 d\u0259 ba\u015fqa bir qad\u0131n h\u00f6kmdar\u0131n h\u0259yat\u0131n\u0131 v\u0259 f\u0259aliyy\u0259tini q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131r. C\u0259laliyy\u0259 obraz\u0131 \u0259s\u0259rd\u0259 bir ne\u00e7\u0259 aspektd\u0259 g\u00f6st\u0259rilir. B\u0259zi m\u0259qamlarda povestin yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n \u201cNat\u0259van haqq\u0131nda hekay\u0259l\u0259r\u201d silsil\u0259si il\u0259 s\u0259sl\u0259\u015fdiyini g\u00f6rm\u0259k olar. N\u0259d\u0259nki C\u0259laliyy\u0259 Nat\u0259vanla yax\u0131n t\u0259rc\u00fcmeyi-hala malikdir. M\u00fc\u0259llif \u0259s\u0259r boyu C\u0259laliyy\u0259ni Nat\u0259vanla ox\u015far taleli: h\u0259m xeyirxah, q\u0259lbi o\u011ful h\u0259sr\u0259ti il\u0259 al\u0131\u015f\u0131b-yanan ana, h\u0259m d\u0259 xalq\u0131n\u0131n, v\u0259t\u0259n torpaqlar\u0131n\u0131n m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 qalxan q\u0259hr\u0259man qad\u0131n kimi t\u0259svir edir. Amma m\u00fc\u0259llif C\u0259laliyy\u0259ni daha \u00e7ox v\u0259t\u0259n torpaqlar\u0131n\u0131 yadellil\u0259rin i\u015f\u011fal\u0131ndan qoruma\u011fa \u00e7al\u0131\u015fan m\u0259\u011frur bir siyas\u0259t\u00e7i kimi i\u015fl\u0259m\u0259y\u0259, onu bu istiqam\u0259td\u0259 daha qabar\u0131q t\u0259svir etm\u0259y\u0259 \u00fcst\u00fcnl\u00fck verir. C\u0259laliyy\u0259nin dar m\u0259qamlarda v\u0259t\u0259nin m\u00fcdafi\u0259si u\u011frunda g\u00f6rd\u00fcy\u00fc t\u0259dbirl\u0259rin, atd\u0131\u011f\u0131 add\u0131mlar\u0131n t\u0259sviri \u0259s\u0259rin s\u00fcjet x\u0259ttinin \u0259sas\u0131n\u0131 t\u0259\u015fkil edir. \u018fs\u0259rd\u0259 h\u0259m\u00e7inin y\u00fcks\u0259k m\u0259n\u0259vi keyfiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7il\u0259n T\u00fcrkan xatunun, M\u00f6min\u0259 xatunun, Zahid\u0259 xatunun da ad\u0131 an\u0131l\u0131r. Povestin \u201cDil\u0259k g\u00fcn\u00fc\u201d adl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259 C\u0259laliyy\u0259 xeyirxahl\u0131q \u0259m\u0259ll\u0259rini n\u0259sild\u0259n-n\u0259sl\u0259 \u00f6t\u00fcr\u0259n m\u0259rh\u0259m\u0259tli, xeyirxah qad\u0131n olaraq t\u0259qdim olunur. M\u0259lumdur ki, c\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fc islam al\u0259mind\u0259 m\u00fcq\u0259dd\u0259s g\u00fcn hesab edilir. Yaz\u0131\u00e7\u0131 \u0259s\u0259rin bu hiss\u0259sind\u0259 Zahid\u0259 xatunun dili il\u0259 c\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fcn\u00fcn \u0259h\u0259miyy\u0259tini sadalama\u011f\u0131 \u00f6z\u00fcn\u0259 borc bilmi\u015fdi: \u201c &#8212; C\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fc b\u00f6y\u00fck p\u0259rv\u0259rdigar\u0131m\u0131z \u201col\u201d deyib &#8212; bu g\u00f6z\u0259l d\u00fcnyam\u0131z yaran\u0131b\u201d\u2026 \u201cC\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fc pey\u011f\u0259mb\u0259rimiz r\u0259suli-\u0259kr\u0259m d\u00fcnyaya g\u0259lib\u2026\u201d\u2026 \u201cBug\u00fcnk\u00fc g\u00fcn g\u00f6yd\u0259n m\u00fcq\u0259dd\u0259s Qurani\u015f\u0259rifin ilk ay\u0259si nazil olub. C\u0259nab C\u0259bray\u0131l r\u0259suli-xudaya ilk d\u0259f\u0259 bu g\u00fcn g\u00f6r\u00fcn\u00fcb\u201d (2, s.86).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-left\">M\u00fcsb\u0259t insani keyfiyy\u0259tl\u0259ri il\u0259 se\u00e7il\u0259n C\u0259laliyy\u0259 d\u0259 anas\u0131 Zahid\u0259 xatunun \u201cC\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fcn\u00fcn \u015f\u0259raf\u0259ti ucad\u0131r\u201d ifad\u0259sini n\u0259z\u0259r\u0259 alaraq, h\u0259min g\u00fcnl\u0259ri qap\u0131s\u0131n\u0131 h\u0259r k\u0259sin \u00fcz\u00fcn\u0259 a\u00e7\u0131q edirdi (2, s.86). C\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fc C\u0259laliyy\u0259 \u00fc\u00e7\u00fcn h\u0259m d\u0259 \u201cana xatir\u0259si\u201d g\u00fcn\u00fc hesab edilirdi. \u00c7\u00fcnki anas\u0131 da c\u00fcm\u0259 g\u00fcn\u00fc ehtiyac i\u00e7ind\u0259 olanlara qap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7ard\u0131. Vaxtil\u0259 Zahid\u0259 xatun t\u0259r\u0259find\u0259n at\u0131lan bu xeyirxahl\u0131q add\u0131m\u0131n\u0131: kas\u0131blar\u0131n \u0259libo\u015f geri qaytar\u0131lmamas\u0131 kimi savabl\u0131 i\u015fi m\u0259mnunluqla davam etdir\u0259n C\u0259laliyy\u0259 qap\u0131s\u0131na g\u0259l\u0259n insan\u0131 raz\u0131 salma\u011fa \u00e7al\u0131\u015far v\u0259 onu g\u00fcl\u0259r\u00fczl\u0259 yola salard\u0131. Bel\u0259 g\u00fcnl\u0259rin birind\u0259 onun saray\u0131n\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131na topla\u015fanlar\u0131n i\u00e7ind\u0259 bir anl\u0131q \u00f6z\u00fcn\u00fc bo\u015fluqda hiss ed\u0259n Aydo\u011fmu\u015f da olur. Ehtiyac\u0131 oldu\u011fu yegan\u0259 amil sevgi idi, C\u0259laliyy\u0259y\u0259 olan sevgisi! O, C\u0259laliyy\u0259d\u0259n sevgi dil\u0259m\u0259k m\u0259qs\u0259dil\u0259 saraya yax\u0131nla\u015fm\u0131\u015fd\u0131. C\u0259laliyy\u0259nin yax\u0131n k\u00f6m\u0259k\u00e7isi uzaqg\u00f6r\u0259n M\u0259him ana o\u011flan\u0131n M\u0259l\u0259k\u0259 (C\u0259laliyy\u0259 b\u0259z\u0259n M\u0259l\u0259k\u0259 d\u0259 adland\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131 \u2013 A.B.) qar\u015f\u0131s\u0131ndak\u0131 uzunm\u00fcdd\u0259tli susqunlu\u011fundan v\u0259 bax\u0131\u015flar\u0131ndan h\u0259r \u015feyi anlam\u0131\u015f v\u0259 C\u0259laliyy\u0259nin ad\u0131na s\u00f6z \u00e7\u0131xmas\u0131n dey\u0259 bu b\u0259lan\u0131 ondan uzaqla\u015fd\u0131rm\u0131\u015f, Aydo\u011fmu\u015fun saray k\u0259nizl\u0259rind\u0259n biri \u2013 Olcay \u00fc\u00e7\u00fcn el\u00e7i d\u00fc\u015fd\u00fcy\u00fcn\u00fc s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi. \u201cC\u0259laliyy\u0259\u201d povestind\u0259 apar\u0131c\u0131 x\u0259tt C\u0259laliyy\u0259 olsa da, tarixi obrazlarlarla yana\u015f\u0131 m\u00fc\u0259llifin b\u0259dii t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fcn\u00fcn m\u0259hsulu olan obrazlara da rast g\u0259lirik. Povestd\u0259 yer alm\u0131\u015f s\u0259rk\u0259rd\u0259 Aydo\u011fmu\u015f obraz\u0131 real obrazd\u0131r v\u0259 C\u0259laliyy\u0259y\u0259 xidm\u0259t etmi\u015f m\u0259ml\u00fckl\u0259rd\u0259n biridir. Ziya B\u00fcnyadov is\u0259 onun ad\u0131n\u0131 qulamlar\u0131n i\u00e7ind\u0259 qeyd etmi\u015fdi (3, s.88). Qulam &#8212; q\u0259dim zamanlarda: qul, k\u00f6l\u0259, n\u00f6k\u0259r, xidm\u0259t\u00e7i (o\u011flan) dem\u0259kdir. Aydo\u011fmu\u015fun h\u0259yat hekay\u0259sin\u0259 toxunulark\u0259n onun qul bazar\u0131ndan M\u0259h\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van\u0131n adamlar\u0131 t\u0259r\u0259find\u0259n al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 v\u0259 bu yolla saraya g\u0259tirildiyi bildirilir. Aydo\u011fmu\u015f dig\u0259r qullardan f\u0259rql\u0259ndiyind\u0259n C\u0259laliyy\u0259nin atas\u0131 onu dig\u0259rl\u0259rind\u0259n se\u00e7mi\u015f v\u0259 o\u011flana x\u00fcsusi qay\u011f\u0131 il\u0259 yana\u015fm\u0131\u015fd\u0131. C\u0259laliyy\u0259 il\u0259 aralar\u0131nda b\u00f6y\u00fck ya\u015f f\u0259rqi olmayan Aydo\u011fmu\u015f dem\u0259k olar ki, u\u015faql\u0131qdan onunla b\u00f6y\u00fcm\u00fc\u015fd\u00fc. Art\u0131q m\u00fc\u0259yy\u0259n ya\u015f d\u00f6vr\u00fcnd\u0259n sonra, h\u0259ddi-bulu\u011fa \u00e7atm\u0131\u015f Aydo\u011fmu\u015f saraydan k\u0259narda ya\u015fama\u011fa ba\u015flam\u0131\u015fd\u0131. \u00c7\u00fcnki, M\u0259l\u0259k\u0259 sarayda yaln\u0131z qad\u0131nlar\u0131 saxlam\u0131\u015fd\u0131. \u0130ll\u0259r ke\u00e7mi\u015f v\u0259 Aydo\u011fmu\u015fun q\u0259lbind\u0259 birg\u0259 b\u00f6y\u00fcd\u00fcy\u00fc C\u0259laliyy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 sevgi q\u0131\u011f\u0131lc\u0131mlar\u0131 yaranm\u0131\u015fd\u0131. H\u0259m bu \u00e7a\u011f\u0131r\u0131\u015f formas\u0131, h\u0259m dil\u0259k g\u00fcn\u00fcnd\u0259 ba\u015f ver\u0259nl\u0259r, el\u0259c\u0259 d\u0259 sevgi il\u0259 yana\u015f\u0131, getdikc\u0259 yaranan taxt-taca yiy\u0259l\u0259nm\u0259k e\u015fqi kimi amill\u0259r Aydo\u011fmu\u015fda C\u0259laliyy\u0259y\u0259 qar\u015f\u0131 f\u0259rqli hissl\u0259r do\u011furmu\u015fdu. Aydo\u011fmu\u015fun bu d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259l\u0259rinin k\u00f6k\u00fc daha d\u0259rin\u0259 s\u00f6yk\u0259nirdi. Bel\u0259 ki, C\u0259laliyy\u0259nin babas\u0131\u2013 Atab\u0259y \u015e\u0259ms\u0259ddin Eld\u0259niz d\u0259 vaxtil\u0259 qul bazar\u0131ndan al\u0131nm\u0131\u015f daha sonralar Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin yarad\u0131c\u0131s\u0131 olmu\u015fdur.<\/p>\n\n\n\n<p>El\u0259 m\u0259hz bu hadis\u0259d\u0259n ruhlanan Aydo\u011fmu\u015f C\u0259laliyy\u0259 il\u0259 evl\u0259nm\u0259kl\u0259 h\u0259m sevgisin\u0259 qovu\u015fmaq, h\u0259m d\u0259 Nax\u00e7\u0131vana sahibl\u0259nm\u0259k ist\u0259mi\u015fdi. \u018f.C\u0259f\u0259rzad\u0259 onun bu z\u0259if c\u0259h\u0259tinin Herat hakimi-Hacib \u018flinin i\u015fin\u0259 yarad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bo\u015f v\u0259dl\u0259r ver\u0259r\u0259k, y\u00fcks\u0259k iddialarda olan Aydo\u011fmu\u015fun \u00f6z\u00fc d\u0259 f\u0259rqin\u0259 varmadan hakimin \u0259ll\u0259rind\u0259 bir n\u00f6v oyunca\u011fa \u00e7evrildiyini bildirir. Herat hakiminin \u0259sas m\u0259qs\u0259di h\u0259m \u018flinc\u0259 qalas\u0131n\u0131 almaq, bu yolla Nax\u00e7\u0131van torpaqlar\u0131n\u0131 z\u0259bt edib \u00f6z \u0259razil\u0259rin\u0259 qatmaq, h\u0259m d\u0259 Atab\u0259yl\u0259rin x\u0259zin\u0259sini \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k idi. M\u0259lumdur ki, Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin paytaxt\u0131 \u0259vv\u0259lc\u0259 T\u0259briz, daha sonra Nax\u00e7\u0131van olmu\u015fdu v\u0259 Atab\u0259yl\u0259rin x\u0259zin\u0259si \u018flinc\u0259 qalas\u0131nda saxlan\u0131lmaqla yana\u015f\u0131, \u0259sas g\u0259lirl\u0259r d\u0259 bura ax\u0131rd\u0131. Povestd\u0259 C\u0259laliyy\u0259nin yegan\u0259 varisi olan v\u0259li\u0259hd C\u0259lal\u0131 o\u011furlamaqla t\u0259hdidl\u0259r\u0259, m\u00fcxt\u0259lif hiyl\u0259l\u0259r\u0259 \u0259l atmaqla v\u0259t\u0259n xainin\u0259 \u00e7evril\u0259n Aydo\u011fmu\u015fun \u00f6z taleyi d\u0259 ac\u0131nacaql\u0131 ba\u015fa \u00e7at\u0131r. Herat hakimi v\u0259t\u0259nin\u0259 d\u00f6n\u00fck olan s\u0259rk\u0259rd\u0259d\u0259n \u00f6z\u00fc d\u0259 ehtiyat ed\u0259r\u0259k, ona ax\u0131ra kimi etibar ed\u0259 bilm\u0259zdi. \u018flinc\u0259y\u0259 h\u00fccuma ke\u00e7dikl\u0259ri zaman art\u0131q Aydo\u011fmu\u015fa ehtiyac olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcb, ba\u015f\u0131ndan q\u0131l\u0131nc endir\u0259r\u0259k onu \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015fd\u00fc. Bel\u0259likl\u0259, bir zamanlar sarayda M\u0259h\u0259mm\u0259d Cahan P\u0259hl\u0259van\u0131n sonra da C\u0259laliyy\u0259nin etibar\u0131n\u0131 qazanm\u0131\u015f Aydo\u011fmu\u015f \u00f6z n\u0259fsinin qurban\u0131 olur. Bununla yaz\u0131\u00e7\u0131 v\u0259t\u0259nin torpa\u011f\u0131nda g\u0259zib, havas\u0131n\u0131 udub, yem\u0259yini yeyib, suyunu i\u00e7ib sonra da \u00fcz\u00fc d\u00f6n\u00fck \u00e7\u0131xan xainl\u0259rin gec-tez bel\u0259 bir m\u0259nz\u0259r\u0259 il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015faca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6st\u0259rm\u0259k ist\u0259mi\u015fdi. C\u0259laliyy\u0259nin simas\u0131nda is\u0259 v\u0259t\u0259n torpaqlar\u0131n\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fcy\u00fc namin\u0259 Hacibl\u0259 Aydo\u011fmu\u015fun g\u00f6nd\u0259rdiyi t\u0259klifl\u0259ri r\u0259dd ed\u0259n v\u0259 birc\u0259 balas\u0131n\u0131 itirm\u0259yi g\u00f6z\u0259 alan q\u0259hr\u0259man qad\u0131n obraz\u0131 yaratm\u0131\u015fd\u0131. Aydo\u011fmu\u015fun ad\u0131 tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 b\u0259z\u0259n Aytu\u011fm\u0131\u015f kimi d\u0259 qeyd olunur. \u018f.C\u0259f\u0259rzad\u0259 onun dig\u0259r \u0259razil\u0259r kimi o c\u00fcml\u0259d\u0259n Nax\u00e7\u0131vana da y\u00fcr\u00fc\u015f ed\u0259n Hacib \u018fli il\u0259 birliyini g\u00f6st\u0259rs\u0259 d\u0259, \u018fn\u2013N\u0259s\u0259vi \u015e\u0259r\u0259f \u0259l M\u00fclkl\u0259 birliyini g\u00f6st\u0259rir. O, \u015e\u0259r\u0259f \u0259l M\u00fclk\u00fcn C\u0259laliyy\u0259nin \u00f6z o\u011flu kimi b\u00f6y\u00fctd\u00fcy\u00fc Ayto\u011fm\u0131\u015f\u0131 m\u00fc\u0259yy\u0259n v\u0259dl\u0259rl\u0259 \u0259l\u0259 ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, Nax\u00e7\u0131van\u0131 \u0259l\u0259 ke\u00e7irm\u0259k niyy\u0259tind\u0259 oldu\u011funu, Aytu\u011fm\u0131\u015f\u0131n da bu v\u0259dl\u0259r\u0259 aldanaraq, onu b\u00f6y\u00fcd\u0259n insana qar\u015f\u0131 \u00e7\u0131xd\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015fdi. V\u0259dl\u0259r\u0259 \u0259sas\u0259n \u015e\u0259r\u0259f \u0259l M\u00fclk\u00fcn \u015f\u0259xsi m\u00fchafiz\u0259 d\u0259st\u0259si hesab\u0131na Aytu\u011fm\u0131\u015f Nax\u00e7\u0131vana sahibl\u0259nm\u0259li v\u0259 bunun m\u00fcqabilind\u0259 \u0259vv\u0259lc\u0259 n\u0259\u011fd \u015f\u0259klind\u0259 sonra h\u0259r il m\u00fc\u0259yy\u0259n m\u0259bl\u0259\u011fd\u0259 pul \u00f6d\u0259m\u0259li idi. \u201cLakin \u015e\u0259r\u0259f \u0259l-M\u00fclk\u00fcn g\u00f6nd\u0259rdiyi d\u0259st\u0259 Nax\u00e7\u0131van yax\u0131nl\u0131\u011f\u0131nda art\u0131q bu m\u0259s\u0259l\u0259 haqq\u0131nda x\u0259b\u0259rdar edilmi\u015f M\u0259lik\u0259nin qo\u015funu il\u0259 d\u00f6y\u00fc\u015f\u0259 girir. M\u0259\u011flub edilmi\u015f Aytu\u011fm\u0131\u015f geri \u00e7\u0259kilm\u0259li, C\u0259laliyy\u0259nin \u00f6z hacib\u0259si il\u0259 g\u00f6nd\u0259rdiyi x\u0259b\u0259rd\u0259n p\u0259rt olmu\u015f \u015e\u0259r\u0259f \u0259l-M\u00fclk is\u0259 m\u0259cburiyy\u0259t qar\u015f\u0131s\u0131nda M\u0259lik\u0259d\u0259n \u00fczr ist\u0259m\u0259li olur\u201d (4, s.43). C\u0259laliyy\u0259nin evlilik m\u0259s\u0259l\u0259sin\u0259 g\u0259linc\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131 povestd\u0259 onun cah-c\u0259lall\u0131 el\u00e7il\u0259ri r\u0259dd ed\u0259r\u0259k Nax\u00e7\u0131van\u0131n q\u0259dim Baba b\u00f6l\u00fcy\u00fcnd\u0259n olan sad\u0259 bir insanla \u2013 daim v\u0259t\u0259nin m\u00fcdafi\u0259sin\u0259 qalxan igid C\u0259m\u015fidl\u0259 sev\u0259r\u0259k evl\u0259ndiyini bildirmi\u015fdi. Ancaq C\u0259m\u015fid n\u0259zir-niyazla olan C\u0259lal adl\u0131 o\u011flunun d\u00fcnyaya g\u0259ldiyi g\u00fcn onun \u00fcz\u00fcn\u00fc g\u00f6rm\u0259d\u0259n d\u00f6y\u00fc\u015fd\u0259 ald\u0131\u011f\u0131 a\u011f\u0131r yaradan v\u0259fat etmi\u015fdi. B\u00fct\u00fcn bunlar olduqca t\u0259sirli l\u00f6vh\u0259l\u0259rl\u0259 oxuculara \u00e7atd\u0131r\u0131lm\u0131\u015fd\u0131. Daha sonra C\u0259laliyy\u0259nin n\u00f6vb\u0259ti evlilikl\u0259rinin yaln\u0131z s\u0259n\u0259d \u00fcz\u0259rind\u0259 oldu\u011fu, bir s\u00f6zl\u0259 onun nikah diplomatiyas\u0131na \u0259l atd\u0131\u011f\u0131 bildirilir. C\u0259laliyy\u0259nin bu t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcsl\u0259ri xalq\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259sind\u0259n v\u0259 v\u0259t\u0259ni qorumaq m\u0259qs\u0259dind\u0259n ir\u0259li g\u0259lmi\u015fdir. \u201c\u015e\u0259r\u0259f \u0259l-M\u00fclk\u00fcn v\u0259 Aytu\u011fm\u0131\u015f\u0131n Nax\u00e7\u0131van\u0131 tutmaq c\u0259hdl\u0259ri M\u0259lik\u0259 C\u0259laliyy\u0259ni o d\u00f6vrd\u0259 &#171;d\u0259bd\u0259 olan&#187; yeni bir add\u0131ma &#8212; Nax\u00e7\u0131van\u0131 tabeliyind\u0259 saxlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn 1229-cu ild\u0259 q\u0259tl\u0259 yetirilmi\u015f \u0259ri Qiyas\u0259ddin Pir\u015fah\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnd\u0259n sonra bu d\u0259f\u0259 qayn\u0131 xar\u0259zm\u015fah C\u0259lal\u0259ddin\u0259 \u0259r\u0259 getm\u0259y\u0259 vadar edir\u2026.\u018fn-N\u0259s\u0259vi g\u00fcrc\u00fcl\u0259rl\u0259 apard\u0131\u011f\u0131 u\u011furlu d\u00f6y\u00fc\u015fl\u0259rd\u0259n sonra M\u0259lik\u0259 C\u0259laliyy\u0259nin d\u0259v\u0259til\u0259 sultan C\u0259lal\u0259ddinin Nax\u00e7\u0131vana g\u0259ldiyini, burada onunla izdivaca girdiyini bildirir. \u015eihab\u0259ddin M\u0259h\u0259mm\u0259d \u0259n N\u0259s\u0259vinin \u201cSultan C\u0259lal\u0259ddin Manqburnunun t\u0259rc\u00fcmeyi-hal\u0131\u201d \u0259s\u0259rini Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259tinin son ill\u0259rinin t\u0259sviri bax\u0131m\u0131ndan \u0259n m\u00fck\u0259mm\u0259l m\u0259nb\u0259 hesab etm\u0259k olar. Bir n\u00f6v xatir\u0259 \u0259d\u0259biyyat\u0131 n\u00fcmun\u0259si hesab edil\u0259n bu \u0259s\u0259r vasit\u0259sil\u0259 biz \u00e7oxlu tarixi faktlarla tan\u0131\u015f olub, qaranl\u0131q qalan bir \u00e7ox m\u0259s\u0259l\u0259l\u0259r\u0259 ayd\u0131nl\u0131q g\u0259tir\u0259 bil\u0259rik. \u018fs\u0259rd\u0259 monqollar\u0131n Az\u0259rbaycana h\u00fccumu zaman\u0131 \u0259halinin C\u0259lal\u0259ddin t\u0259r\u0259f\u0259 meyill\u0259nm\u0259si fakt\u0131 g\u00f6st\u0259rilir. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 bu ger\u00e7\u0259k \u00f6z \u0259ksini tap\u0131r, amma eyni zamanda o da b\u0259lli olur ki, C\u0259lal\u0259ddin \u00fczd\u0259 \u00f6z\u00fcn\u00fc monqollarla m\u00fcbariz\u0259 aparma\u011fa g\u0259l\u0259n bir h\u00f6kmdar kimi g\u00f6st\u0259rils\u0259 d\u0259, \u0259slind\u0259 \u0259sl m\u00fcbariz\u0259si atab\u0259y \u00d6zb\u0259yin vassall\u0131\u011f\u0131ndan istifad\u0259 etm\u0259kl\u0259 Qafqaz v\u0259 Ki\u00e7ik Asiya \u00f6lk\u0259l\u0259rind\u0259ki feodal hakiml\u0259rin qon\u015fular\u0131na qar\u015f\u0131 idi v\u0259 buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 feodallar ona qar\u015f\u0131 ittifaq yaratm\u0131\u015fd\u0131lar (3, s.11). Zamanla \u0259d\u0259biyyatda da m\u00fcbahis\u0259 do\u011furan ba\u015fqa bir ger\u00e7\u0259kliy\u0259 d\u0259 n\u0259z\u0259r yetir\u0259k. Bel\u0259 ki, C\u0259lal\u0259ddinl\u0259 Nax\u00e7\u0131van h\u00f6kmdar\u0131 C\u0259laliyy\u0259 aras\u0131nda nikah diplomatiyas\u0131n\u0131n ba\u011flanmas\u0131 b\u0259z\u0259n real, b\u0259z\u0259n d\u0259 absurd fikir olaraq q\u0259l\u0259m\u0259 al\u0131nm\u0131\u015fd\u0131. Bu tarixi fakt yersiz olaraq t\u0259nqid\u00e7il\u0259r t\u0259r\u0259find\u0259n yaz\u0131\u00e7\u0131 uydurmas\u0131 kimi t\u0259nqid edilmi\u015fdir. M\u0259s\u0259l\u0259n, kitab \u00e7ap olunandan bir il sonra- 1984-c\u00fc ild\u0259 t\u0259nqid\u00e7i-\u0259d\u0259biyyat\u015f\u00fcnas Vilay\u0259t Quliyevin \u201cC\u0259laliyy\u0259\u201d, el\u0259c\u0259 d\u0259 h\u0259min ild\u0259 \u201cAz\u0259rbaycan\u201d jurnal\u0131nda d\u0259rc etdirdiyi \u201cN\u0259srimiz v\u0259 tariximiz\u201d adl\u0131 m\u0259qal\u0259l\u0259ri \u00e7ap olundu. O, povestin s\u0259n\u0259tkarl\u0131q bax\u0131m\u0131ndan u\u011furlu t\u0259sir ba\u011f\u0131\u015flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirs\u0259 d\u0259, yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131 tarixi faktlar\u0131 t\u0259hrif etm\u0259kd\u0259 g\u00fcnahland\u0131r\u0131rd\u0131. T\u0259nqid\u00e7i \u201cC\u0259laliyy\u0259\u201d m\u0259qal\u0259sind\u0259 yaz\u0131rd\u0131: \u201cTarixi m\u0259x\u0259zl\u0259rd\u0259 C\u0259lal\u0259ddin il\u0259 C\u0259laliyy\u0259nin nikah\u0131 bar\u0259sind\u0259 he\u00e7 bir m\u0259lumata t\u0259sad\u00fcf edilmir. Lakin ba\u015fqa bir fakt m\u0259lumdur\u2013C\u0259lal\u0259ddin T\u0259briz\u0259 daxil olandan sonra C\u0259laliyy\u0259nin qarda\u015f\u0131 arvad\u0131 il\u0259 y\u0259ni Atab\u0259y \u00d6zb\u0259yin arvad\u0131 Malik\u0259 il\u0259 evl\u0259nmi\u015fdi\u201d (5, 6). G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, g\u0259tiril\u0259n faktlarla t\u0259nqid\u00e7i Vilay\u0259t Quliyevin birinci fakt\u0131 t\u0259kzib olunur. Ancaq ikinci fikri haqq\u0131nda is\u0259 onu bildirm\u0259k ist\u0259rdik ki, h\u0259qiq\u0259t\u0259n d\u0259 sonuncu atab\u0259y h\u00f6kmdar\u0131 \u00d6zb\u0259k T\u0259brizi qoyub qa\u00e7andan sonra h\u0259yat yolda\u015f\u0131 Malik\u0259 torpaqlar\u0131n m\u00fcdafi\u0259si \u00fc\u00e7\u00fcn T\u0259briz\u0259 daxil olan C\u0259lal\u0259ddinl\u0259 nikah m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flamaq q\u0259na\u0259tin\u0259 g\u0259lmi\u015f v\u0259 ona m\u00fcraci\u0259t g\u00f6nd\u0259rmi\u015f, C\u0259lal\u0259ddin is\u0259 yaln\u0131z faktiki bo\u015fanma oldu\u011fu halda raz\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015fdi. Bo\u015fanma olmadan yenid\u0259n nikah ba\u011flama\u011f\u0131 C\u0259lal\u0259ddin \u0259xlaqs\u0131zl\u0131q hesab edirdi. Malik\u0259 is\u0259 saxta \u015fahidl\u0259r vasit\u0259si il\u0259 bu proseduru h\u0259yata ke\u00e7irmi\u015f v\u0259 yaln\u0131z bundan sonra C\u0259lal\u0259ddinl\u0259 nikah m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flaya bilmi\u015fdi. H\u0259tta Atab\u0259y \u00d6zb\u0259yin bu x\u0259b\u0259ri e\u015fid\u0259nd\u0259n bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn sonra v\u0259fat etdiyi d\u0259 bildirilir. B\u00fct\u00fcn bu m\u0259lumatar\u0131 is\u0259 \u015eihab\u0259ddin \u0259n N\u0259s\u0259viy\u0259 atab\u0259y \u00d6zb\u0259yin v\u0259ziri R\u0259bib \u0259d-Din s\u00f6yl\u0259mi\u015fdi. \u018fn N\u0259s\u0259vinin kitab\u0131n\u0131n 51-ci f\u0259slind\u0259 bu haqda oxuyuruq: \u201c\u015eahzad\u0259 (m\u0259lik\u0259) \u0259halini \u00e7oxlu miqdarda pula q\u0259rq etdi (toyun \u015f\u0259r\u0259fin\u0259) v\u0259 sultan onunla evl\u0259ndi\u2026 M\u0259n\u0259 atab\u0259y \u00d6zb\u0259yin v\u0259ziri R\u0259bib \u0259d-Din s\u00f6yl\u0259di: Atab\u0259y \u00d6zb\u0259k Nax\u00e7\u0131van mahal\u0131nda, \u018flinc\u0259 qalas\u0131nda olark\u0259n e\u015fitdi ki, sultan onun \u00f6lk\u0259sini hiss\u0259-hiss\u0259 z\u0259bt edir. Evlilik haqq\u0131nda e\u015fid\u0259n\u0259 q\u0259d\u0259r o, he\u00e7 n\u0259 dem\u0259di yaln\u0131z bir \u015feyd\u0259n ba\u015fqa (Quran ay\u0259sind\u0259n): \u201cDo\u011frudan da yer \u00fcz\u00fc Allah\u0131nd\u0131r: b\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n ist\u0259diyini varis ed\u0259r, sonda da m\u00f6minl\u0259ri\u201d. O, bunlar haqq\u0131nda ona bu x\u0259b\u0259ri g\u0259tir\u0259nd\u0259n soru\u015fdu: \u201cBu \u015fahzad\u0259nin ist\u0259yi il\u0259 oldu, yoxsa onun ist\u0259yi \u0259leyhin\u0259?\u201d. H\u0259min adam cavab verdi: \u201cOnun ist\u0259yi v\u0259 d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 el\u00e7i d\u00fc\u015fm\u0259sind\u0259n sonra\u201d. O, (y\u0259ni M\u0259lik\u0259 &#8212; A.B.) bo\u015fanman\u0131n \u015fahidl\u0259rin\u0259 x\u0259l\u0259t verdi v\u0259 onlara m\u0259rh\u0259m\u0259t g\u00f6st\u0259rdi. O, (R\u0259bib \u0259d -Din) s\u00f6yl\u0259di: Onda (\u00d6zb\u0259k) ba\u015f\u0131n\u0131 bal\u0131\u015fa qoydu, h\u0259min saat da q\u0131zd\u0131rmas\u0131 qalxd\u0131 v\u0259 bir ne\u00e7\u0259 g\u00fcn sonra o, v\u0259fat etdi. (8, s.158). G\u00f6r\u00fcnd\u00fcy\u00fc kimi, Xar\u0259zm\u015fahlarla nikah m\u00fcqavil\u0259si ba\u011flamaqla Malik\u0259 v\u0259 C\u0259laliyy\u0259 idar\u0259 etdikl\u0259ri torpaqlar\u0131 \u0259ll\u0259rind\u0259 m\u00fcv\u0259qq\u0259ti d\u0259 olsa saxlaya bilmi\u015fdil\u0259r C\u0259laliyy\u0259nin evlilik m\u0259s\u0259l\u0259si il\u0259 ba\u011fl\u0131 Ziya B\u00fcnyadov \u201cAz\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti\u201d adl\u0131 kitab\u0131nda da m\u0259lumat vermi\u015fdi: \u201cAtab\u0259y \u00d6zb\u0259kin bac\u0131s\u0131 C\u0259laliyy\u0259ni &#8212; Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259rinin \u015f\u0259xsi m\u00fclk\u00fc say\u0131lan Nax\u00e7\u0131van\u0131n hakimini \u0259vv\u0259lc\u0259 C\u0259lal\u0259ddinin qarda\u015f\u0131 Qiyas\u0259ddin Pir \u015fah, sonra is\u0259 C\u0259lal\u0259ddin \u00f6z\u00fc ald\u0131. B\u00fct\u00fcn bu evl\u0259nm\u0259l\u0259r m\u00fclk sahibl\u0259ri olan bu qad\u0131nlar\u0131n t\u0259\u015f\u0259bb\u00fcs\u00fc n\u0259tic\u0259sind\u0259 ba\u015f verirdi, \u00e7\u00fcnki sultan n\u0259slin\u0259 k\u0259binli olmaqla, onlar m\u00fclkl\u0259rinin toxunulmazl\u0131\u011f\u0131n\u0131 t\u0259min edir, sultan m\u0259murlar\u0131n\u0131n bu m\u00fclkl\u0259r\u0259 t\u0259cav\u00fcz etm\u0259l\u0259rinin qar\u015f\u0131s\u0131n\u0131 al\u0131r, onlar\u0131n torpaqlar\u0131 tac (xass) torpaqlar\u0131 olaraq qal\u0131rd\u0131\u201d (3, s.236). XII \u0259sr Az\u0259rbaycan \u0259d\u0259bi m\u00fchitinin q\u00fcdr\u0259tli s\u0259n\u0259tkar\u0131 Nizami G\u0259nc\u0259vi il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f s\u0259hn\u0259si d\u0259 tarixi ger\u00e7\u0259kliy\u0259 uy\u011fun t\u0259svir olunmu\u015fdu. Maraql\u0131 l\u00f6vh\u0259l\u0259rd\u0259n biri d\u0259 Q\u0131z\u0131l Arslan\u0131n d\u00fcnyaca \u015f\u00f6hr\u0259tli Nizami G\u0259nc\u0259vi il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 ged\u0259rk\u0259n C\u0259laliyy\u0259ni d\u0259 \u00f6z\u00fc il\u0259 g\u00f6t\u00fcrm\u0259sidir. \u015eeir, s\u0259n\u0259t vur\u011funu olan v\u0259 \u015fairl\u0259rin yarad\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u00fcks\u0259k qiym\u0259tl\u0259ndir\u0259n C\u0259laliyy\u0259nin Nizami il\u0259 g\u00f6r\u00fc\u015f\u0259 haz\u0131rla\u015fark\u0259n ke\u00e7irdiyi hiss-h\u0259y\u0259can olduqca t\u0259bii boyalarla i\u015fl\u0259nmi\u015fdi. \u018f.C\u0259f\u0259rzad\u0259 bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn Nax\u00e7\u0131van\u0131n \u015e\u0259ki \u015f\u0259h\u0259rind\u0259 ba\u015f tutdu\u011funu qeyd edir. \u018fs\u0259rd\u0259 Nizaminin C\u0259laliyy\u0259nin idar\u0259 sistemin\u0259 heyranl\u0131\u011f\u0131 da t\u0259svir edilmi\u015fdir. Yaz\u0131\u00e7\u0131 \u015fairin qad\u0131nlar\u0131n h\u00f6kmdar oldu\u011fu N\u00fc\u015fab\u0259 saray\u0131n\u0131n \u00fclg\u00fcs\u00fcn\u00fc C\u0259laliyy\u0259 xan\u0131mdan g\u00f6t\u00fcrd\u00fcy\u00fcn\u00fc d\u0259 bildirmi\u015fdi. Tarixi m\u0259nb\u0259l\u0259rd\u0259 d\u0259 Q\u0131z\u0131l Arslanla Nizami G\u0259nc\u0259vi aras\u0131nda ba\u015f tutan g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn G\u0259nc\u0259nin 30 f\u0259rs\u0259ngliyind\u0259 sultan d\u00fc\u015f\u0259rg\u0259sind\u0259 oldu\u011fu bildirilir (3, s.201). H\u0259m\u00e7inin povestd\u0259 \u201c\u0130sg\u0259nd\u0259rnam\u0259\u201d poemas\u0131n\u0131n qad\u0131n q\u0259hr\u0259man\u0131 B\u0259rd\u0259 hakimi N\u00fc\u015fab\u0259nin ad\u0131 \u00e7\u0259kilm\u0259kl\u0259 onun C\u0259laliyy\u0259 il\u0259 b\u0259nz\u0259rliyi diqq\u0259t m\u0259rk\u0259zin\u0259 \u00e7\u0259kilmi\u015fdi. Bel\u0259likl\u0259, povestd\u0259 hadis\u0259l\u0259r bir-birini \u0259v\u0259z etdikc\u0259, gedi\u015fat d\u0259yi\u015fdikc\u0259 C\u0259laliyy\u0259nin \u0259sl Az\u0259rbaycan qad\u0131n\u0131na m\u0259xsus sif\u0259tl\u0259ri \u00f6z\u00fcn\u00fc b\u00fcruz\u0259 verir v\u0259 ayd\u0131n olur ki, ba\u015f ver\u0259n he\u00e7 bir hadis\u0259 bu qad\u0131n q\u0259hr\u0259man\u0131m\u0131z\u0131n m\u0259\u011frurlu\u011funa s\u0259dd \u00e7\u0259k\u0259 bilmir. \u018fs\u0259rl\u0259 v\u0259 yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n ev arxivind\u0259 saxlan\u0131lan povestl\u0259 \u0259laq\u0259li qeydl\u0259ri olan qovluq, el\u0259c\u0259 d\u0259 \u00fcz\u0259rind\u0259 qeydl\u0259ri olan tarixi kitablarla tan\u0131\u015fl\u0131q bir daha onu g\u00f6st\u0259rir ki, \u018f.C\u0259f\u0259rzad\u0259 b\u0259zi ger\u00e7\u0259klikl\u0259ri oldu\u011fu kimi, tarixd\u0259 qeyd edilm\u0259y\u0259n b\u0259zi m\u0259qamlar\u0131 is\u0259 m\u00fc\u0259llif b\u0259dii t\u0259x\u0259yy\u00fcl\u00fc il\u0259 \u0259ks etdirmi\u015fdir. Bu da b\u0259dii \u0259s\u0259r \u00fc\u00e7\u00fcn t\u0259bii hald\u0131r v\u0259 bu yaz\u0131\u00e7\u0131n\u0131n do\u011fal haqq\u0131d\u0131r, \u00e7\u00fcnki povest tarix kitab\u0131 deyil &#8212; tarix haqq\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f b\u0259dii \u0259s\u0259rdir.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center\">\u0130stifad\u0259 olunmu\u015f \u0259d\u0259biyyat \/ References<\/p>\n\n\n\n<p><em>1. \u018fziz\u0259 C\u0259f\u0259rzad\u0259. Ev arxivi. P-109\/1 &#8212; Qeyd d\u0259ft\u0259ri: Nax\u00e7\u0131van &#8212; &#171;C\u0259laliyy\u0259&#187; qeydl\u0259ri.<\/em><br><em>2. \u018fziz\u0259 C\u0259f\u0259rzad\u0259. C\u0259laliyy\u0259. Bak\u0131: G\u0259nclik, 1983.<\/em><br><em>3. B\u00fcnyadov Z. Az\u0259rbaycan Atab\u0259yl\u0259r d\u00f6vl\u0259ti (1136-1225-ci ill\u0259r). Bak\u0131, 2007.<\/em>\u018f<br><em>4. Nail\u0259 V\u0259lixanl\u0131. Nax\u00e7\u0131van &#8212; \u0259r\u0259bl\u0259rd\u0259n monqollarad\u0259k (VII-XII \u0259srl\u0259r). Bak\u0131: Elm, 2005.<\/em><br><em>5. Quliyev V. C\u0259laliyy\u0259 \/\/ \u018fd\u0259biyyat v\u0259 inc\u0259s\u0259n\u0259t q\u0259zeti, 3 fevral 1984, \u2116 5, s.6.<\/em><br><em>6. Quliyev V. N\u0259srimiz v\u0259 tariximiz \/\/ Az\u0259rbaycan jurnal\u0131, 1984, \u2116 4, s. 164-175.<\/em><br><em>7. \u0428\u0438\u0445\u0430\u0431 \u0430\u0434 \u2013 \u0434\u0438\u043d \u041c\u0443\u0445\u0430\u043c\u043c\u0430\u0434 \u0430\u043d \u041d\u0430\u0441\u0430\u0432\u0438. \u0416\u0438\u0437\u043d\u0435\u043e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0441\u0443\u043b\u0442\u0430\u043d\u0430 \u0414\u0436\u0430\u043b\u0430\u043b \u0410\u0434 \u2013 \u0414\u0438\u043d\u0430 \u041c\u0430\u043d\u043a\u0431\u0443\u0440\u043d\u044b (\u043f\u0435\u0440\u0435\u0432\u043e\u0434 \u0441 \u0430\u0440\u0430\u0431\u0441\u043a\u043e\u0433\u043e, \u043f\u0440\u0435\u0434\u0438\u0441\u043b\u043e\u0432\u0438\u0435\u2026. \u0438 \u0443\u043a\u0430\u0437\u0430\u0442\u0435\u043b\u0438 \u0417.\u041c.\u0411\u0443\u043d\u0438\u044f\u0442\u043e\u0432\u0430). \u0411\u0430\u043a\u0443: \u042d\u043b\u043c, 1973.8. \u0428\u0438\u0445\u0430\u0431 \u0430\u0434 \u2013 \u0434\u0438\u043d \u041c\u0443\u0445\u0430\u043c\u043c\u0430\u0434 \u0438\u0431\u043d \u0410\u0445\u043c\u0430\u0434 \u0430\u043d \u041d\u0430\u0441\u0430\u0432\u0438. \u0421\u0438\u0440\u0430\u0442 \u0430\u0441 \u2013\u0441\u0443\u043b\u0442\u0430\u043d \u0414\u0436\u0430\u043b\u0430\u043b \u0430\u0434- \u0414\u0438\u043d \u041c\u0430\u043d\u043a\u0431\u0443\u0440\u043d\u044b: (\u0416\u0438\u0437\u043d\u0435\u043e\u043f\u0438\u0441\u0430\u043d\u0438\u0435 \u0441\u0443\u043b\u0442\u0430\u043d\u0430 \u0414\u0436\u0430\u043b\u0430\u043b \u0410\u0434 \u2013 \u0414\u0438\u043d\u0430 \u041c\u0430\u043d\u043a\u0431\u0443\u0440\u043d\u044b) (\u043a\u0440\u0438\u0442\u0438\u0447.\u0442\u0435\u043a\u0441\u0442, \u043f\u0435\u0440. \u0441 \u0430\u0440\u0430\u0431., \u043f\u0440\u0435\u0434\u0438\u0441\u043b.,&#8230;. \u0438 \u0443\u043a\u0430\u0437\u0430\u0442\u0435\u043b\u0438 \u0417.\u041c.\u0411\u0443\u043d\u0438\u044f\u0442\u043e\u0432\u0430). \u041c.: \u0412\u043e\u0441\u0442\u043e\u0447\u043d\u0430\u044f \u043b\u0438\u0442\u0435\u0440\u0430\u0442\u0443\u0440\u0430, 1996. 9. Ziya B\u00fcnyadov. Az\u0259rbaycan tarixi. Bak\u0131:2012<\/em><\/p>\n\n\n\n<p><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ayna Babazad\u0259X\u0259z\u0259r Universiteti,E-mail: babazade-ayna@mail.ru Abstract.&nbsp;In the historical novel \u201cJalaliyya\u201d by Aziza Jafarzadeh, the events take place during a period when the state of Atabeyans, which&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":840,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"class_list":["post-768","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-psychology"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/768","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=768"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/768\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/840"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=768"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=768"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/journal.pedaqoq.az\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=768"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}